Wracasz do domu i od razu widzisz, że coś się wydarzyło. Pies nie biegnie na powitanie. Stoi w korytarzu, opuszcza głowę, odwraca wzrok i kuli uszy.
Po chwili znajdujesz rozszarpaną poduszkę, pogryziony but albo śmieci rozsypane po kuchni.
Pies wygląda tak, jakby doskonale wiedział, co zrobił. Jakby mówił: „Przepraszam, więcej tego nie zrobię”.
Tylko czy rzeczywiście przeprasza?
„Przepraszająca mina” jest prawdziwą reakcją psa, ale prawdopodobnie nie oznacza poczucia winy. Pies nie musi rozmyślać o bucie pogryzionym kilka godzin wcześniej. Znacznie bardziej interesuje go to, co dzieje się teraz: Twój ton głosu, wyraz twarzy, ruchy i napięcie ciała.
Czym właściwie jest poczucie winy?
Poczucie winy to coś więcej niż strach przed karą. Żeby je odczuwać, trzeba zrozumieć zasadę, przypomnieć sobie własne zachowanie i uznać: „Zrobiłem coś złego”.
Psy odczuwają wiele emocji. Mogą się bać, cieszyć, frustrować, ekscytować i stresować. Potrafią też uczyć się domowych zasad i przewidywać reakcje człowieka.
Nie mamy jednak pewności, że oceniają swoje zachowanie tak jak ludzie.
Nie można więc jednoznacznie powiedzieć, że pies nigdy nie czuje winy – być może odczuwa ją na własny sposób, niezwiązany z ludzką, świadomie wpojoną etyką. Wiemy natomiast, że sama skulona postawa nie jest dowodem na to, że rozumie swój wcześniejszy „występek”.
Badanie, które zaskoczyło właścicieli psów
Jedno z najbardziej znanych badań dotyczących „przepraszającej miny” przeprowadziła Alexandra Horowitz w 2009 roku.
Opiekun zabraniał psu zjedzenia przysmaku, a następnie wychodził z pomieszczenia. Niektóre psy zjadały smaczek, inne go nie ruszały. Opiekun nie zawsze wiedział jednak, co naprawdę zrobił jego pies.
Czasem słyszał, że zwierzę złamało zakaz, chociaż w rzeczywistości go posłuchało. Następnie miał psa pochwalić albo skarcić.
Co się okazało?
„Przepraszająca mina” pojawiała się głównie wtedy, gdy opiekun był zdenerwowany — niezależnie od tego, czy pies naprawdę zjadł przysmak.
Co więcej, skulona postawa była szczególnie widoczna u psów, które nie złamały zakazu, ale zostały niesłusznie skarcone.
Sama badaczka zaznacza, że zadanie nie udowodniło, że psy nie czują żadnej formy winy. Pokazało jednak, że ich zachowanie było silniej związane z reakcją człowieka niż z wcześniejszym złamaniem zakazu.
Pies wyglądał na skruszonego, ponieważ widział przed sobą zdenerwowanego opiekuna.
Co pies naprawdę komunikuje?
Spójrzmy na tę sytuację z perspektywy psa.
Jeszcze przed chwilą w domu było spokojnie. Nagle człowiek zatrzymuje się, napina ciało, patrzy prosto na psa i zaczyna mówić głośniejszym tonem. Być może podnosi pogryziony but i pokazuje go zwierzęciu.
Pies nie musi rozumieć, co wydarzyło się rano – a rano delektował się nowiutkim mokasynem. Widzi natomiast, że teraz sytuacja stała się napięta.
Odwracanie głowy, unikanie wzroku, cofanie uszu, oblizywanie nosa, kulenie się czy odsuwanie pojawiają się wtedy, gdy pies czuje niepewność lub stres.
W ten sposób może komunikować:
- „Nie chcę konfliktu”.
- „Widzę, że jesteś zdenerwowany”.
- „Ta sytuacja jest dla mnie trudna”.
Nie musi natomiast myśleć: „wiem, że dwie godziny temu nie powinienem był gryźć poduszki”.
Psy bardzo dobrze odczytują nasze emocje. Zauważają zmianę tonu głosu, wyraz twarzy, spojrzenie i postawę ciała. Czasem wystarczy więc, że zatrzymasz się w drzwiach i powiesz: „Borys… co ty zrobiłeś?”, żeby pies poczuł napięcie
Jeżeli podobne sytuacje zdarzały się wcześniej, pies może też nauczyć się całego schematu: bałagan, powrót człowieka, podniesiony głos. Dlatego czasem zaczyna się kulić, zanim opiekun zdąży znaleźć zniszczony przedmiot.
Dlaczego karanie po fakcie nie działa?
Pies najlepiej uczy się wtedy, gdy reakcja człowieka pojawia się w trakcie jego zachowania albo bezpośrednio po nim.
Jeżeli pogryzł kapcie rano, a Ty odkrywasz je po powrocie z pracy, nie zrozumie, że złościsz się za coś, co zrobił kilka godzin wcześniej. Z jego perspektywy kara pojawia się teraz: gdy podchodzi do Ciebie, stoi w korytarzu albo patrzy na przedmiot, który trzymasz w ręce.
Pies może nawet połączyć Twoją złość nie z gryzieniem kapci, ale z Twoim powrotem do domu.
Może nauczyć się, że kiedy opiekun wchodzi i rozgląda się po przedpokoju, lepiej się schować. Albo że podnoszenie przedmiotów z podłogi zapowiada krzyk.
Nie pomoże również prowadzenie psa do miejsca zdarzenia czy wkładanie pogryzionego buta pod jego nos. Dla Ciebie jest to pokazanie mu, co zrobił. Dla psa to po prostu nowa, nieprzyjemna sytuacja.
Kara po fakcie nie pokazuje psu, co powinien zrobić następnym razem.
Czy pies w ogóle wie, że czegoś nie wolno?
Pies może znać domowe zasady, ale nie rozumie ich tak jak człowiek. Uczy się przede wszystkim, jakie zachowanie wywołuje określony skutek. Może nie ruszać buta, gdy jesteś obok, ponieważ wie, że mu przerwiesz. Kiedy wychodzisz, ta przeszkoda znika.
Podobnie pies może nie wchodzić na kanapę przy jednej osobie, ale spać na niej obok drugiej. Zauważył po prostu, że różni domownicy reagują inaczej.
To nie znaczy, że pies jest złośliwy albo próbuje Cię przechytrzyć. Nauczył się, że w różnych sytuacjach jego zachowanie przynosi różne skutki.
To znajomość reguł, a niekoniecznie poczucie winy.
Jak reagować, gdy pies coś zniszczy?
Jeżeli znajdujesz zniszczenie po powrocie do domu, nie karć psa. Nie połączy Twojej reakcji z tym, co zrobił wcześniej. Najpierw zastanów się, dlaczego mógł niszczyć.
Możliwe przyczyny to:
- nuda,
- potrzeba gryzienia,
- zbyt mało ruchu lub węszenia,
- nadmiar emocji i pobudzenia,
- stres związany z samotnością,
- frustracja,
- łatwy dostęp do atrakcyjnych przedmiotów.
Następnie dobierz rozwiązanie do przyczyny.
Chowaj przedmioty, po które najczęściej sięga, a gdy jesteś w domu, spokojnie przekierowuj go na gryzak lub zabawkę i nagradzaj właściwy wybór.
Zapewnij psu dłuższe spacery i codzienną zabawę. Musi rozładować nadmiar energii, potrzebę eksploracji i gryzienia. To podstawa, by nie eksplorował kosza na śmieci ani nie gryzł wszystkiego, co wyda mu się ciekawe.
Jeśli pies niszczy głównie podczas samotności, dobrze jest nagrać jego zachowanie. Dyszenie, wycie, chodzenie od drzwi do okna, drapanie wyjścia czy niszczenie drzwi wskazują na silny stres, a nie na nudę. W takiej sytuacji same gryzaki i dłuższy spacer nie wystarczą — potrzebny jest plan spokojnej nauki zostawania, przygotowany z behawiorystą, a czasem również konsultacja weterynaryjna.
Z weterynarzem na pewno zaś należy porozmawiać, jeśli zachowanie psa nagle się zmieniło – może to świadczyć o odczuwaniu dyskomfortu fizycznego.
Najważniejsze jest więc nie samo zatrzymanie niszczenia, ale znalezienie jego przyczyny. Dopiero wtedy można dobrać rozwiązanie, które rzeczywiście pomoże psu.
Jak wykorzystać smaczki?
Smaczki pomagają pokazać psu, jakie zachowanie jest pożądane.
Możesz nagradzać go, gdy:
- spokojnie zostaje na swoim miejscu,
- wybiera gryzak zamiast buta,
- wraca na legowisko,
- odchodzi od zakazanego przedmiotu,
- uspokaja się po przerwaniu niepożądanego zachowania.
Nagrodę warto podać za właściwą decyzję psa, a nie tylko po to, żeby odebrać mu skradziony przedmiot. Jeśli pies za każdym razem dostaje smaczek natychmiast po chwyceniu buta, może nauczyć się, że kradzież uruchamia opłacalną wymianę. Lepiej nagradzać odejście od przedmiotu na hasło, wybór własnej zabawki albo spokojny powrót na miejsce.
Smaczek nie jest łapówką. To jasna informacja: „właśnie to zachowanie warto powtórzyć”.
Zamiast pytać „czy on wie, co zrobił?”, zapytaj „czego potrzebuje?”
Kiedy znajdujesz pogryziony but, zniszczoną kanapę albo rozsypane śmieci, trudno od razu zachować spokój. Złość i frustracja są naturalne — szczególnie gdy taka sytuacja zdarza się kolejny raz.
Warto jednak pamiętać, że „przepraszająca” mina psa najczęściej nie oznacza wyrzutów sumienia. Pies widzi nasze napięcie, słyszy zmianę tonu głosu i próbuje poradzić sobie z trudną sytuacją.
Kiedy emocje opadną, spróbuj spojrzeć na problem inaczej: dlaczego pies to zrobił, czego mu zabrakło i jakiego zachowania chcemy nauczyć go zamiast tego?
Spokojna praca nie zawsze jest łatwa i nie przynosi efektów od razu. Każda sytuacja, w której pokazujesz psu lepszy wybór, zabezpieczasz otoczenie i nagradzasz właściwe zachowanie, przybliża Was jednak do celu.
Pies nie potrzebuje kary za coś, czego nie potrafi już połączyć ze swoim zachowaniem. Potrzebuje jasnych zasad, cierpliwości i pomocy w zrozumieniu, co może zrobić inaczej.
Im lepiej odczytujemy jego potrzeby i komunikaty, tym łatwiej budujemy relację opartą na zaufaniu, bezpieczeństwie i współpracy.
